ข้าวแช่ คือ อาหารไทยโบราณสำหรับรับประทานในหน้าร้อน (นิยมช่วงกลางเดือนมีนาคมถึงกลางเดือนพฤษภาคม) มีต้นกำเนิดมาจากชาวมอญที่ทำขึ้นเพื่อเซ่นไหว้เทวดาในประเพณีสงกรานต์ ก่อนจะแพร่หลายเข้าสู่สำรับไทยในวังหลวง