ข้าวญี่ปุ่น (ご飯 - โกฮัง) เรื่องของข้าวหนึบหนับกับชาวญี่ปุ่น หลาย ๆ คนคงจะชื่นชอบอาหารญี่ปุ่นเอง (เช่นตัวผู้เขียนเอง) และน่าจะคุ้นเคยกับหน้าตาของข้าวญี่ปุ่นและพอจะแยกออกจากข้าวไทยได้บ้างเหมือนกัน ข้าวเม็ดป้อม ๆ ที่เกาะติดกันเป็นก้อนจนสามารถใช้ตะเกียบคีบกินได้ นับว่าเป็นรูปแบบเฉพาะที่เราสามารถพบได้ในหมู่ข้าวจีนและข้าวญี่ปุ่น แต่รู้หรือไม่ว่าวัฒนธรรมข้าวของญี่ปุ่นนั้นก็มีเรื่องราวที่น่าสนใจจากอดีตเรื่อยมา ข้าวญี่ปุ่น หรือที่ชาวญี่ปุ่นเรียกว่า “โกฮัง” (ご飯 - ข้าวเปล่า) แต่ถ้าข้าวสารจะเรียกว่า “โกเมะ” (米) เป็นข้าวพันธ์แจปอนิกา หรือ “อูรุจิไม” (粳米) ซึ่งอันที่จริงแล้วก็มีมากมายหลายประเภทเหมือนกัน แล้วก็ใช้ไม่เหมือนกันด้วย ซูชิอาจใช้ข้าวอย่างหนึ่ง ข้าวราดแกงกะหรี่อาจจะใช้ข้าวอีกอย่างหนึ่ง โมจิก็ใช้ข้าวอีกอย่างหนึ่ง แต่ทั้งนี้ในแง่ของประวัติศาสตร์นั้น ญี่ปุ่นรู้จักปลูกข้าวมาตั้งแต่ยุคโจมงเท่าที่มีหลักฐานทางประวัติศาสตร์ โดยสันนิษฐานกันว่าญี่ปุ่นอาจจะรับข้าวมาจากจีนโดยตรง หรือไม่ก็รับมาผ่านเกาหลีก็เป็นไปได้ โดยจุดเริ่มต้นของการปลูกข้าวในญี่ปุ่น เกิดขึ้นที่เกาะคิวชูเป็นที่แรก ดินของญี่ปุ่นนับว่าอุดมสมบูรณ์ และทำให้ผลผลิตข้าวยุคแรกเป็นไปได้ด้วยดี ซึ่งไม่นานนักก็กลายมาเป็นอาหารจานหลักของชาวญี่ปุ่นเรื่อยมา สังคมก็เริ่มเปลี่ยนจากสังคมหาของป่าล่าสัตว์ มาเป็นสังคมเกษตรกรรม ข้าวกลายเป็นสิ่งที่มีค่า และกลายเป็นอัตราแลกเปลี่ยนในช่วงหนึ่งเหมือนกันที่เกิดขึ้นในพื้นที่อื่น ๆ ของเอเชีย โดยในช่วงศตวรรษที่ 7 มีการใช้ข้าวจ่ายแทนเงินภาษี ตลอดจนเกิดสังคมศักดินาที่ยิ่งมีที่ดินปลูกข้าวมาก ก็ยิ่งรวยมาก ข้าวต่าง ๆ ได้เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมญี่ปุ่นโดยเฉพาะอย่างยิ่งในแง่ของอาหารการกินของคนทั่วไป ไปจนถึงในฐานะของอาหารชั้นสูงที่ใช้ถวายเทพเจ้า อย่างในศาสนาชินโตดั้งเดิมนั้นเชื่อว่าเทพีแห่งดวงตะวันอย่างอามาเตระสึ เป็นผู้ที่สอนให้มนุษย์รู้จักปลูกข้าว ตลอดจนข้าวอูรุจิไมก็ถูกนำไปทำสาเก ส่วนข้าวเหนียวโมชิโกเมะ ก็ถูกนำไปทำโมจิ ซึ่งทั้งสองผลผลิตจากข้าวนี้ก็ถูกใช้ในการบูชาเทพเจ้าด้วย ในอดีตข้าวขาวนั้นเป็นอาหารที่จะมีเพียงชนชั้นสูงผู้มีเงินเท่านั้นที่จะได้กิน ในขณะที่ปุถุชนทั่วไปจะได้กินก็เพียงข้าวที่ยังไม่สีหรือไม่ก็ข้าวฟ่างเท่านั้น ทั้งนี้ก็เนื่องมาจากวิธีการทำข้าวขาวที่มองว่าเป็นอะไรที่พิถีพิถันซึ่งกล่าวว่ามีขั้นตอนในการทำมากถึง 88 ขั้นตอน ทำให้มันกลายเป็นข้าวชั้นสูง ทั้งนี้พอเข้าสู่ศตวรรษที่ 19 เทคโนโลยีอุตสาหกรรมก็ได้ทำให้การเตรียมข้าวขาวเป็นอะไรที่ง่ายขึ้นมาก ๆ ทำให้ข้าวขาวไม่ได้ผูกติดอยู่กับชนชั้นสูงของญี่ปุ่นอีกต่อไป ถึงแม้ว่าข้าวอาจจะไม่ได้เป็นอาหารจานหลักเพียงอย่างเดียวในวัฒนธรรมญี่ปุ่นปัจจุบันที่อาหารประเภทเส้นได้เข้ามามีบทบาทมากขึ้นในสังคม แต่ทั้งนี้ในเรื่องของพิธีกรรม และประเพณีต่าง ๆ นั้น ข้าวยังคงเป็นสิ่งที่สำคัญในวิถีชีวิตของชาวญี่ปุ่น เรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน ที่มาข้อมูล : จานโปรด ภาพ : ห้องสมุดประชาชนอำเภอขามทะเลสอ