“ กฎหมายน่ารู้ ” ภรรยาที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส ถ้าสามีเสียชีวิต มีสิทธิได้รับมรดกหรือไม่? คำถามนี้เจอบ่อยมาก โดยเฉพาะคู่ที่อยู่กินกันมานาน มีบ้าน มีรถ มีทรัพย์สินร่วมกัน แต่ไม่เคยจดทะเบียนสมรส หลายคนคิดว่า… “อยู่กินกันมาหลายปี ก็น่าจะมีสิทธิ์” “แต่งงานแล้ว มีคนรับรู้ ก็น่าจะเหมือนคู่สมรส” “ช่วยกันสร้างทุกอย่างมา ทำไมจะไม่ได้อะไรเลย?” แต่ในทางกฎหมาย ต้องแยกให้ชัดระหว่าง… สิทธิรับมรดกในฐานะคู่สมรส กับ สิทธิในทรัพย์สินที่ทำมาหาได้ร่วมกัน เพราะ 2 เรื่องนี้ไม่เหมือนกัน ━━━━━━━━━━━━━━ 1. ไม่ได้จดทะเบียนสมรส มีสิทธิรับมรดกในฐานะคู่สมรสไหม? โดยหลักแล้ว ถ้าไม่ได้จดทะเบียนสมรส อีกฝ่ายจะไม่ถือเป็น “คู่สมรสโดยชอบด้วยกฎหมาย” ดังนั้น หากฝ่ายหนึ่งเสียชีวิต อีกฝ่ายจะไม่มีสิทธิรับมรดกในฐานะคู่สมรสหรือทายาทโดยธรรม พูดง่าย ๆ คือ… อยู่กินกันมานานแค่ไหน จัดงานแต่งใหญ่แค่ไหน มีคนในสังคมรับรู้แค่ไหน เรียกกันว่าสามีภรรยาแค่ไหน ถ้าไม่ได้จดทะเบียนสมรส ก็ยังไม่ใช่คู่สมรสตามกฎหมาย เว้นแต่ผู้ตายทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้ กรณีนั้นอาจได้รับทรัพย์ในฐานะ “ผู้รับพินัยกรรม” ไม่ใช่ในฐานะคู่สมรสตามกฎหมาย ━━━━━━━━━━━━━━ 2. แล้วทรัพย์สินที่ช่วยกันสร้างมา ทำอย่างไร? แม้จะไม่มีสิทธิในฐานะคู่สมรส แต่ไม่ได้แปลว่าอีกฝ่ายจะหมดสิทธิในทรัพย์สินทุกกรณี ถ้ามีทรัพย์สินที่ทำมาหาได้ร่วมกัน เช่น ช่วยกันซื้อบ้าน ช่วยกันผ่อนรถ ช่วยกันส่งค่างวด ช่วยกันจ่ายค่าน้ำ ค่าไฟ ค่าซ่อมแซม ใช้ชีวิตและสร้างฐานะร่วมกัน อีกฝ่ายอาจอ้างสิทธิในฐานะ “เจ้าของกรรมสิทธิ์รวม” ได้ แต่ต้องพิสูจน์ให้ได้ว่า ทรัพย์สินนั้นเกิดจากการร่วมแรง ร่วมเงิน หรือร่วมกันสร้างขึ้นมาจริง ━━━━━━━━━━━━━━ แล้วถ้าพิสูจน์ได้ว่าเป็นทรัพย์สินร่วมกัน จะแบ่งอย่างไร? โดยหลัก หากเป็นเจ้าของรวม และไม่มีหลักฐานกำหนดสัดส่วนไว้ชัดเจน กฎหมายสันนิษฐานว่า เจ้าของรวมมีส่วนเท่ากัน เช่น บ้านหลังหนึ่งซื้อร่วมกัน แต่ไม่ได้กำหนดสัดส่วนไว้ หากพิสูจน์ได้ว่าเป็นทรัพย์สินที่ทำมาหาได้ร่วมกัน อาจถือว่ามีส่วนคนละครึ่งได้ แต่สุดท้ายต้องดูพยานหลักฐานและข้อเท็จจริงของแต่ละคดีประกอบ ━━━━━━━━━━━━━━ แล้วส่วนของผู้เสียชีวิตตกเป็นของใคร? ถ้าแบ่งแล้วพบว่า ทรัพย์สินส่วนหนึ่งเป็นของฝ่ายที่ยังมีชีวิตอยู่ ส่วนนั้นไม่ใช่มรดก แต่ส่วนที่เป็นของผู้เสียชีวิต จะตกเป็นมรดกของผู้ตาย และต้องแบ่งให้ทายาทโดยธรรมของผู้ตายต่อไป เช่น ผู้ตายมีบุตร มีบิดามารดา หรือมีทายาทตามลำดับที่กฎหมายกำหนด ทายาทเหล่านั้นอาจมีสิทธิได้รับมรดกในส่วนของผู้ตาย ดังนั้น คนที่อยู่กินด้วยกันแต่ไม่ได้จดทะเบียน อาจต้องไปพิสูจน์ก่อนว่า… “ทรัพย์สินส่วนไหนเป็นของเรา” ไม่ใช่ไปเรียกในฐานะคู่สมรสโดยตรง ━━━━━━━━━━━━━━ หลักฐานสำคัญที่ควรมี ถ้าจะพิสูจน์ว่าเป็นทรัพย์สินที่ทำมาหาได้ร่วมกัน ควรมีหลักฐาน เช่น หลักฐานการโอนเงิน สลิปผ่อนบ้านหรือผ่อนรถ ใบเสร็จค่าใช้จ่ายต่าง ๆ เอกสารการซื้อขาย แชทหรือข้อความที่เกี่ยวกับการช่วยกันซื้อทรัพย์ พยานบุคคลที่รู้เห็นการอยู่กินและสร้างทรัพย์ร่วมกัน หลักฐานการจัดงานแต่งหรือการใช้ชีวิตร่วมกัน ยิ่งมีหลักฐานชัด ยิ่งมีโอกาสอธิบายสิทธิของตนเองได้ดีขึ้น ━━━━━━━━━━━━━━ จุดที่หลายคนเข้าใจผิด ไม่ได้จดทะเบียน แต่เรียกตัวเองว่าภรรยา = ได้มรดกอัตโนมัติ อยู่ด้วยกันนาน = ได้สิทธิเท่าคู่สมรส มีลูกด้วยกัน = ได้มรดกแทนคู่สมรส ช่วยกันใช้เงิน แต่ไม่มีหลักฐาน = พิสูจน์ง่าย ความจริงคือ ทุกอย่างต้องดูหลักฐานและข้อเท็จจริง โดยเฉพาะเรื่องทรัพย์สิน ถ้าไม่มีหลักฐานเลย อาจเสียเปรียบมาก ━━━━━━━━━━━━━━ สรุปง่าย ๆ ไม่ได้จดทะเบียนสมรส ไม่มีสิทธิรับมรดกในฐานะคู่สมรสตามกฎหมาย แต่ถ้ามีทรัพย์สินที่ช่วยกันทำมาหาได้ อาจเรียกร้องในฐานะเจ้าของกรรมสิทธิ์รวมได้ ถ้าพิสูจน์ได้ว่ามีส่วนร่วมจริง ดังนั้น อย่ารอให้เกิดปัญหาหลังความตาย ถ้าอยู่กินกันจริง มีทรัพย์สินร่วมกันจริง ควรทำหลักฐานให้ชัดตั้งแต่วันนี้ เช่น จดทะเบียนสมรส ทำสัญญาเรื่องทรัพย์สิน ใส่ชื่อร่วมในทรัพย์สิน เก็บหลักฐานการชำระเงิน หรือทำพินัยกรรมไว้ให้ถูกต้อง เพราะในวันที่อีกฝ่ายไม่อยู่แล้ว คำว่า “เราอยู่ด้วยกันมานาน” อาจไม่หนักแน่นเท่ากับ “หลักฐาน” ในทางกฎหมาย ขอบคุณที่มาข้อมูล : ModernLaw จัดทำโดย : ห้องสมุดประชาชนอำเภอบัวลาย